Sannleikurinn um „Kalið hjarta“

3.1.1996

EFTIR ÁSGRÍM SVERRISSON OG GÍSLA SNÆ ERLINGSSON.

Í nóvembermánuði síðastliðnum tók Regnboginn til sýninga kvikmyndina "Un Coeur en Hiver" eða "Kalið hjarta" eftir franska leikstjórann Claude Sautet. Það var okkur félögunum sérstakt fagnaðarefni að sjá þessa rúmlega þriggja ára gömlu mynd loksins birtast á íslensku bíótjaldi, enda töldum við, eftir að hafa séð myndina um árið, að um væri að ræða verk unnið af miklu innsæi og djúpri tilfinningu. Okkur varð þó ljóst að við höfðum hlaupið á okkur þegar við lásum umsögn Arnaldar Indriðasonar gagnrýnanda Morgunblaðsins, þann 16. nóvember síðastliðin. Ekki var um að villast, þessi mynd náði ekki nokkurri átt. Skýr skilaboð fólust í umsögninni til unnenda góðra kvikmynda, um að láta þessa mynd framhjá sér fara því hún væri langdregin, tíðindalaus og fráhrindandi.

Áfallið yfir skammsýni okkar var mikið, en lái okkur hver sem vill. "Kalið hjarta" hefur nefnilega farið sigurför um heiminn á undanförnum árum og af einhverjum óskiljanlegum ástæðum notið almennrar hylli áhorfenda jafnt sem gagnrýnenda. Hún hlaut Silfurljónið á kvikmyndahátíðinni í Feneyjum 1992 auk þess að hljóta þar sérstök verðlaun alþjóðlegs hóps gagnrýnenda. Jafnframt hlaut leikstjórinn frönsku "César" verðlaunin 1992 ásamt því að einn leikaranna, André Dussolier, hlaut "César" fyrir besta leik í aukahlutverki. Fyrir einhvern misskilning hafa virtir gagnrýnendur sömuleiðis keppst um að hlaða myndina lofi. Þannig talar Derek Malcolm, gagnrýnandi breska dagblaðsins The Guardian og formaður alþjóðasamtaka kvikmyndagagnrýnenda, um "frábærlega vel leikna ástarsögu". Landi hans, Alexander Walker hjá Evening Standard segir hana dæmi um "franska kvikmyndagerð eins og hún gerist best" og bætir við að "leikur Emmanuelle Béart er óaðfinnanlegur". Geoff Brown hjá The Times hvetur fólk til að "missa ekki af þessari stórkostlegu mynd". Gagnrýnandi Variety, biblíu bandaríska kvikmyndaiðnaðarins, skrifar jafnframt:"Glæsilega kvikmynduð ástarþríhyrningssaga. Ákaflega skemmtileg. Tónlistin svo falleg að mann verkjar, einstakur leikur". Hjá The European kveður enn við sama tón: "Sigur. Þetta er sígild frönsk frásögn. Dásamleg mynd". Ennfremur má nefna að bandaríska vikuritið Time sá sérstaka ástæðu til að fjalla ítarlega um myndina á sínum tíma. Í umfjöllun Time var því meðal annars velt upp afhverju bandarískir kvikmyndagerðarmenn gerðu ekki myndir af þessu tagi. Var ekki laust við að öfundartóns gætti í garð hinnar frönsku kvikmyndahefðar – sem Arnaldur sér auðveldlega í gegnum í gagnrýni sinni.

Líkt og barnið í sögunni um nýju fötin keisararans, setur Arnaldur fram miskunnarlausa greiningu. Hann skrifar meðal annars: "Engir telja sig kunna betri skil á ástinni en Frakkar og bera kvikmyndir þeirra mjög þess merki… Engin tónlist er í myndinni, aðeins samræður, talandi hausar í nærmynd… maður kemst ekki hjá því að hugsa af hverju þetta var ekki skrifað og leikið fyrir útvarp. Hið þrönga sjónarhorn gerir myndina óttalega langdregna og maður upplifir hana eins og langan aðdraganda að einhverju sem aldrei verður".

Eitt augnablik flökraði að okkur að hér væri um sitthvora myndina að ræða. En beiskur sannleikurinn kom í ljós þegar gagnrýnandi Morgunblaðsins hóf að lýsa söguþræði myndarinnar. "Sögusvið hennar er tónlistarheimurinn í París. Daniel [Auteuil] leikur fiðlusmið. Samstarfsmaður hans [André Dussolier] er ástfanginn af ungum fiðluleikarara sem Emmanuelle Béart leikur en hún dregst að hinum hófstillta og hljóðláta smið og kemst að því sér til hrellingar að hann er eins ástríðufullur og trélím". Í lok málsgreinarinnar bregður gagnrýnandinn fyrir sig spaugilegri myndlíkingu. Á öðrum stað kemur hann einnig auga á broslega staðreynd, hvar segir: "Hún [myndin] er um mann sem er ekki þess umkominn að elska af einhverjum ástæðum sem auðvitað eru aldrei skýrðar enda Frakkar ekki tilbúnir til að útskýra ást í smáatriðum". Nú hafa leyndardómar ástarinnar orðið mannskepnunni að yrkisefni um langan aldur og margir reynt að leysa þá flóknu jöfnu. Það er einlæg von okkar að gagnrýnandi Morgunblaðsins sjái sér fært að upplýsa okkur um þá sem fáanlegir eru til að "útskýra ást í smáatriðum". Getur verið að gagnrýnandinn sjálfur lumi á þeirri þekkingu? Í nafni skynsemishyggju og vísinda skorum við á hann að láta ljós visku sinnar lýsa okkur fáfróðum götuna fram á veg.

Við sem héldum að "Kalið hjarta" væri saga sem sögð væri í smáatriðunum. Í villu okkar héldum við hana vera um mann sem skyggnist inní hyldýpi eigin sálar og sér aðeins tómið. Okkur fannst sem framvindan birtist í augnatillitum og ósögðum orðum, fíngerðum þráðum sem rakna upp einn af öðrum. Að hún kristallaðist í handverki fiðlusmiðsins, sambandi fiðluleikarans við hljóðfæri sitt og ekki hvað síst í tónlist Maurice Ravel. Arnaldur bendir hinsvegar með ótvíræðum hætti á þá staðreynd að ekki sé tónlist að finna í myndinni. Við stóðum jafnvel í þeirri trú að þetta væri saga um djúpar tilfinningar, ást og örvæntingu, hamingju og einmanaleika. Að frásögnin einkenndist af hæglátum krafti og afar agaðri stjórn á miðlinum, hvar áhorfandanum væri leyft að skoða og skynja í stað þess að fá framan í sig ódýrar lausnir. Allt er þetta á misskilningi byggt. Röskur kvikmyndagagnrýnandi á Íslandi hefur séð í gegnum þá glýju sem mynd þessi hefur kastað í augu sakleysingja um víða veröld. Sannleikurinn er sár en ávallt sagna bestur.
Með skarpskyggni sinni afhjúpar Arnaldur fáfengileik manns sem margir hafa talið með merkari samtíma kvikmyndahöfundum Frakka. Claude Sautet er nú kominn á áttræðisaldur og hóf að vinna við kvikmyndir á sjötta áratugnum, bæði sem handritshöfundur fyrir aðra og leikstjóri. Hann vakti fyrst alþjóðlega athygli með mynd sinni "Les Choses de la Vie" með Michel Piccoli og Romy Schneider. Myndin, sem er frá 1970, fjallar um mann sem lendir í umferðarslysi og rifjar upp líf sitt meðan bíll hans fer hverja veltuna á fætur annarri. Á síðasta ári var hún endurgerð í Hollywood undir heitinu "Intersection" með Richard Gere og Sharon Stone. 1978 var mynd hans "Une Histoire simple" tilnefnd til óskarsverðlauna. Í myndinni þykir Romy Schneider fara á kostum í einu besta hlutverki ferils síns, sem verkakona á fimmtugsaldri sem endurmetur líf sitt eftir að hafa sagt skilið við elskuga sinn og gengist undir fóstureyðingu. Sautet, sem aðeins hefur gert fimmtán myndir á um fjörtíu ára ferli, er þekktur fyrir lágstemmdar og næmar persónulýsingar sem einkennast af miklu innsæi. Þrátt fyrir óumdeild tök á miðlinum þykir stíll hans hreinn og tilgerðarlaus. Viðfangsefni hans eru gjarnan kortlagning á sál meðalmannsins og umhverfis hans.

Gagnrýnandinn bendir einnig djarflega á slælega frammistöðu Daniel Auteuil í hlutverki fiðlusmiðsins. Hjá Arnaldi tíðkast breiðu spjótin, er hann talar um steindrumb og þverhaus sem leiti eftir samúð áhorfenda en fái enga. Atlagan rís hvað hæst í ummælum hans um að Auteuil túlki fiðlusmiðinn sem einstaklega óspennandi persónu sem hvorki detti af né drjúpi. Nú ber svo við að í Frakklandi er Daniel Auteuil talinn til stórstjarna á borð við Gerald Depardieu og Jean-Hugues Anglade. Eftir að hafa byrjað ferilinn sem gamanleikari og vakið mikla athygli í aukahlutverkum, sló hann í gegn í "Jean De Florette" og "Manon des Sources" eftir Claude Berri, um miðjan síðasta áratug. Hann treystir síðan stöðu sína í hinni vinsælu mynd Colinne Serreau "Romuald et Juliette" 1989. Sömuleiðis hlaut hann frábæra dóma fyrir frammistöðu sína í mynd André Téchiné "Ma Saison Préférée" þar sem hann lék aðalhlutverkið ásamt Catherine Denevue. Ein nýjasta mynd hans, hið blóði drifna 16. aldar drama "La Reine Margot" hlaut meðal annars dómnefndarverðlaun í Cannes á síðasta ári og frábærar viðtökur áhorfenda sem gagnrýnenda. Eiginkona hans er Emmanuelle Béart, sem leikur fiðluleikarann. Eftir að hafa fengið hvatningu frá Robert Altman um að reyna fyrir sér í kvikmyndum, birtist hún í eftirminnilegu hlutverki í "Manon des Sources", þá aðeins rúmlega tvítug. Béart er í hópi athyglisverðustu yngri leikkvenna Frakka, ásamt meðal annars Juliette Binoche og Sophie Marceau. Hún hefur að undanförnu leikið aðalhlutverkin í myndum Claude Chabrol ("L'Enfer"), Jacques Rivette (La Belle Noiseuse") og André Téchiné ("J'embrasse Pas"). Fyrir hlutverk sitt í "Un Coeur en Hiver" varði hún mörgum mánuðum í að æfa handtök fiðluleikarans. André Dussolier, sem leikur samstarfsmann Auteuil, er sömuleiðis þekktur skapgerðarleikari í heimalandi sínu, meðal annars fyrir leik sinn í myndum Alain Resnais.

Ekki er annað unnt en að þakka gagnrýnandanum fyrir einstaklega snöfurmannleg vinnubrögð. Það þarf kjark til að benda á sannindi sem öllum virðast hulin, en blasa auðvitað við ef betur er að gáð. Fyrir hans tilstilli gátu lesendur Morgunblaðsins uppgötvað tímanlega hverskonar fyrirbæri var á tjaldi Regnbogans um skamman tíma á haustdögum. Það er von okkar að gagnrýnandinn haldi áfram að skilja hismið frá kjarnanum með árvökulum augum, um ókomna tíð.

Færðu inn athugasemd

Skráðu umbeðnar upplýsingar að neðan eða smelltu á smámynd til að skrá þig inn:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Breyta )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Breyta )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Breyta )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Breyta )

Tengist við %s