Framtíð Sjónvarpsins

(Birtist upphaflega í Morgunblaðinu 24.09.2000.)

“Það er mín trú að þeir afarkostir sem við hjá BBC stöndum nú frammi fyrir séu annaðhvort að breytast eða þá að stýra hnignuninni með virðuleika”.
-Greg Dyke, útvarpsstjóri BBC, 25. ágúst 2000.

Ellefu dögum fyrir þessi ummæli breska útvarpsstjórans, gekk maður inn um ólæstar dyr í Efstaleiti og slökkti á bæði Sjónvarpinu og Útvarpinu. Um leið tókst honum að gera ómerka þá röksemd sem forsvarsmenn RÚV hafa svo oft notað um hlutverk stofnunarinnar í þágu almannaöryggis, því hvernig getur stofnun sem ekki getur haldið dyrunum að rafmagnstöflu sinni læstri gefið sig út fyrir að vera öryggistæki?

Þegar fréttaklúðrið sem varð á þjóðhátíðardaginn síðasta varðandi jarðskjálftana á Suðurlandi er tekið með í reikninginn er niðurlæging stofnunarinnar orðin allnokkur. Út frá sjónarhóli almenningstengsla voru þessi atvik eitt það versta sem fyrir RÚV gat komið því báðar þessar uppákomur vega að “trausts-ímynd” stofnunarinnar; að vera alltaf til staðar fyrir fólkið í landinu og koma réttum upplýsingum til skila fljótt og örugglega.

Öryggisröksemdin hefur um nokkurt skeið verið uppistaðan í varnarlínu RÚV-manna gagnvart þeirri spurningu sem stöðugt verður ágengari, hversvegna ríkið sé að vasast í útvarpsrekstri og það í ójafnri samkeppni við einkaaðila, með tekjur frá bæði skylduáskrift og auglýsingum. Það er ekki mikil reisn yfir henni, hún er ekki farvegur nýrra hugmynda, í henni birtast ekki neinskonar framsækin viðhorf eða vangaveltur. Hún er þvert á móti einhverskonar hálmstrá þess sem kominn er í hugmyndalegt þrot og rígheldur í hvönn úreltra viðmiða.

Varnarlínan hefur á undanförnum árum stöðugt verið að færast aftar. Þannig féll hlutleysisröksemdin dauð og ómerk á sínum tíma vegna opnunar í fjölmiðlaumhverfi og landsdreifingarrökin eru einnig marklaus orðin nú þegar einkaaðilar hafa sýnt fram á slíka dreifingu á sínum miðlum. Þá þarf ekki einu sinni að nefna þær miklu breytingar sem við stöndum frammi fyrir í dreifingu mynda og hljóðs. Eftir stendur menningarröksemdin, að hlutverk RÚV sé að bjóða uppá efni sem aðrar stöðvar eru ekki með á dagskrá sinni, hvort sem er vegna áhugaleysis eða of mikils kostnaðar. Þessi rök eru í raun þau einu sem réttlætt geta tilveru RÚV en vegna metnaðarleysis eða einhvers annars hefur RÚV ekki lagt neina sérstaka áherslu á þau.

Þegar haft er í huga að á sama tíma og ofantaldir atburðir gerast, er Sjónvarpið að flytja starfsemi sína í Útvarpshúsið og forsvarsmenn þess virðast horfa með spenningi til framtíðar. Þessar uppákomur fá þannig nýja vídd og verða að einhverskonar véfrétt; eins og frásögn um margboðað andlát.

Framtíðarsýn RÚV
Greg Dyke, hinn nýráðni útvarpsstjóri BBC, sem vitnað er í að ofan, finnur hinn þunga nið vaxandi samkeppni, nýrrar dreifingartækni og gerbreytts áhorfsmynsturs brenna á þessu óskabarni bresku þjóðarinnar. Hugmyndir hans ganga útá það að bæta við rásum, færa fréttatímann aftar í kvölddagskrána og reyna að höfða betur til hinna yngri kynslóða sem nota sjónvarp á allt annan hátt en hinar fastheldnari eldri kynslóðir. Þrátt fyrir þetta er hann gagnrýndur harðlega fyrir íhaldssemi og að gera of lítið of seint. Þannig spyr t.d. leiðarahöfundur The Sunday Times þann 27. ágúst s.l. hvort hann hafi þá sýn og þann stuðning sem þarf til að gera hinar gagngeru og mjög svo aðkallandi breytingar. Að sjálfsögðu er Dyke einnig atyrtur af afturhaldssinnuðum öflum sem vilja helst varðveita BBC í krukku með formaldehýði og skamma hann fyrir að forheimska stofnunina og að vega að grundvallarviðmiðum hennar sem fjölmiðils í almannaþágu.

Nú er borðliggjandi að samskonar breytingar á fjölmiðlaneyslu og umhverfi eru að verða hér á Íslandi sem annarsstaðar. Hefur útvarpsstjóri RÚV lagt á borðið einhverja þá framtíðarsýn sem miðar að því að styrkja Sjónvarpið í þeirri samkeppni sem skollin er á og mun aðeins aukast? Finnst honum einhver ástæða til þess? Ekki er það að sjá í nýlegu viðtali í Degi. Þar segir Markús Örn Antonsson að hinir nýju miðlar hafi valdið honum vonbrigðum sakir fábreytni og metnaðarleysis. Má það til sanns vegar færa að nokkru leyti en hvað blasir við þegar horft er til RÚV og þá Sjónvarpsins sérstaklega? Er dagskrárgerðin þar eitthvað til að hrópa húrra fyrir? Má ekki t.d. færa rök fyrir því að síðasti vetur hafi verið einn sá slakasti um langa hríð? Það vantar ekki að menn hafa góð áform en framkvæmdinni virðist í flestum tilvikum mjög ábótavant. Hvað veldur? Og afhverju er lítil nýstofnuð sjónvarpsstöð, Skjár einn, að pakka Sjónvarpinu saman hvað varðar innlenda dagskrárgerð við hæfi þess hóps sem hún er ætluð? Útvarpsstjóri segist heldur ekki verða þess var í almennri umræðu að meirihluti þjóðarinnar telji ástæðu til mikilla grundvallarbreytinga. “Þvert á móti held ég að þjóðin vilji standa vörð um Ríkisútvarpið” er haft eftir honum í viðtalinu við Dag. Gáðu betur Markús. Uppstilling þín er í stuttu máli þessi: hinar stöðvarnar eru svo skolli lélegar að RÚV verður að fá að halda uppi einhverjum standard, þjóðin vill það. Þetta væri gott og blessað ef RÚV væri að standa sig vel í dagskrárgerð en ekki er hægt að segja að sú sé raunin.

Einn helsti dragbítur á framfarir þar á bæ er smásjáreftirlit Útvarpsráðs sem í sitja fulltrúar stjórnmálaflokkanna og gæta fyrst og fremst hagsmuna flokka sinna á kostnað almannahagsmuna. Ráðið hefur sýnt aftur og aftur að helsta áhugamál þess eru fréttir með yfirbragði “hlutleysis”, sem í praxís merkir að miklu leyti umfjöllun um stjórnmálamenn, verk þeirra og skoðanir, án tilrauna til að setja slíkt í samhengi og spyrja óþægilegra spurninga. Þegar slíkt á sér stað (sem er frekar fátítt) fá stjórnmálamenn of oft að svara útí hött eða að skipta um umræðuefni. Þeir eru einnig yfirleitt fljótir að stökkva uppá nef sér þegar þeim þykir of nærri sér höggvið eða á sig hallað. Þannig er RÚV undir stöðugri pressu flokkshagsmuna sem stangast beint á við áleitna og gegnumlýsandi fréttamennsku.

Annað dagskrárefni hverskonar (nema kannski íþróttir, enda eru náin tengsl milli íþróttahreyfingarinnar og stjórnmálaflokkanna) er hinsvegar algjört aukaatriði fyrir ráðið, enda beinist slíkt efni ekki að hagsmunum flokkanna í sama mæli. Þó má benda á þá staðreynd að heimildarmyndir þar sem samtíminn er skoðaður frá ýmsum hliðum, hafa nánast ekki verið gerðar hjá Sjónvarpinu (eða keyptar) frá upphafi. Undantekningar eru þó fyrir hendi, t.d. heimildarmyndin “Fiskur undir steini” eftir Þorstein Jónsson frá fyrri hluta áttunda áratugarins þar sem fjallað var um menningarpólitísk efni og heimildarmyndaflokkur Baldurs Hermannssonar “Þjóð í hlekkjum hugarfarsins” frá upphafi þess tíunda sem tók fyrir þær hugmyndir kyrrstöðu og afturhalds sem einkennt hafa íslenskt þjóðfélag þar til nýlega. Hvað gerðist eftir sýningar þessara mynda? Jú þær ollu heiftarlegum viðbrögðum og hvað helst frá þeim pólitísku öflum sem fannst að sér vegið. Það skýrir kannski hversvegna svo langur tími leið á milli þeirra og hversvegna svo lítið er gert af svona myndum. Umræða um þjóðfélagsmál er því miður á því plani hér á landi að hún rúmar ekki hvassar og áleitnar spurningar en hvetur hinsvegar til slagorða og upphrópana, enda er slíkt vel til þess fallið að forða fólki frá að horfa vítt um svið og skoða samhengi hlutanna.

Hvernig stendur RÚV?
Ef RÚV er t.d. borið saman við BBC, sem þrátt fyrir allt er tvímælalaust í fararbroddi í heiminum þegar kemur að útvarpsrekstri í almannaþágu (public service broadcasting), kemur ýmislegt athyglisvert í ljós. Fyrir það fyrsta er skörp og áleitin þjóðfélagsumræða mjög áberandi í BBC, enda er hin breska umræðu- og gagnrýnishefð á margfalt hærra plani en tíðkast hér um slóðir. Í annan stað er þar að finna fjölbreytt og vandað skemmti- og fræðsluefni af ýmsu tagi, þar á meðal leikið efni sem selst um alla heimsbyggðina. Í þriðja lagi styður BBC vel við gerð breskra bíómynda með sjálfstæðri deild, BBC Films. Í fjórða lagi hefur BBC eingöngu tekjur sínar af afnotagjöldum en ekki auglýsingum, sem á sínum tíma gaf einkareknu sjónvarpi þar í landi tilverugrundvöll. Í fimmta lagi er “útvarpsráð” BBC (Board of Governors) skipað fólki víðsvegar að úr þjóðfélaginu og á þetta fólk það sameiginlegt að líta fyrst og fremst á sig sem fulltrúa áhorfenda en ekki stjórnmálaflokka. Þannig heldur BBC ákveðnu sjálfstæði frá hinu pólitíska kerfi. Það er vegna þessara atriða sem BBC er í fararbroddi. Ekki er hægt að segja að nokkuð af þessu eigi við um RÚV.

Mótbárur um ósanngjarnan samanburð vegna stærðar- og aðstöðumunar eiga ekki við hér, enda er verið að tala um prinsippmál, hverskonar apparöt eiga ríkisreknir ljósvakamiðlar að vera? Í leiðinni má spyrja: til hvers er ríkisrekið sjónvarp á tímum frelsis í sjónvarpsrekstri? Jú, fyrst og síðast til að bjóða uppá annarskonar efni en það sem einkaaðilar treysta sér til að sýna. Vera skýr valkostur. Rækta þá höfuðskyldu við þjóðina að vera samtímaspegill; vettvangur umræðu, skoðana, skemmtunar og fræðslu um lífið í landinu. Í Bretlandi er flest þetta farið að skarast mjög við það sem einkaaðilar bjóða uppá og því er spurningin um líf eða dauða BBC stöðugt vakandi þar í landi. Í því samhengi má minna á að BBC er úthlutað starfsleyfi til tíu ára í senn og í lok hvers tímabils fer fram yfirgripsmikil umræða um hvort framlengja eigi leyfið. Á móti kemur (og þetta er kannski mikilvægast) að BBC býr mjög að því trausti og þeirri virðingu sem fréttaflutningur þess og dagskrárgerð nýtur um veröld alla.

Færa má rök fyrir því að fréttaþjónusta RÚV njóti trausts landsmanna (sem þarf ekki að þýða að ekki megi gera miklu betur) en þegar kemur að annarri dagskrárgerð eru lægðirnar meira áberandi en hæðirnar. Framleiðsla Innlendrar dagskrárdeildar einkennist af því að stöðugt er verið að finna upp hjólið, byrja uppá nýtt. Verkefnaþróun er lítil sem engin og útkoman því mjög tilviljanakennd. Of oft er lagt af stað með þætti sem eru lítt hugsaðir og þannig þurfa sjónvarpsáhorfendur að líða fyrir þróunarstarf sem ætti að vinna á bakvið tjöldin. Á hinn bóginn er þáttum sem hafa lukkast allvel og njóta velgengni stundum kasserað án sýnilegrar ástæðu eftir að hafa jafnvel fengið að ganga um nokkurt skeið. Þannig fer dýr fjárfesting fyrir lítið án þess að eitthvað betra komi í staðinn, eða byggt sé á þeirri reynslu sem safnaðist upp.

Ekki er hægt að ætlast til þess að Sjónvarpið sé með eintómt toppefni á dagskrá sinni en góðir þættir verða að vera með í pakkanum, þættir sem ganga upp hugmyndalega sem útfærslulega, ná til fólks með góðri skemmtan eða endurspeglun þess sannleika sem fólk kannast við í sjálfu sér. Eftir þrjátíu og fjögurra ára starfsemi er einfaldlega löngu kominn tími til þess að Sjónvarpið standi sig betur en raun ber vitni, miklu betur. Á ekki Sjónvarpið að vera flaggskip íslenskrar dagskrárgerðar?

Íslenskt sjónvarpsefni
Þar er komið að kjarna málsins: íslenskri dagskrárgerð í sjónvarpi allra landsmanna. Með því að taka með fréttir, íþróttir og ýmsa aðra þætti sem innihalda mikið af erlendu efni má telja “innlent” efni Sjónvarpsins um þriðjung þess sem sýnt er. Þessum tölum slá Sjónvarpsmenn gjarnan fram til að hrósa sér af – algerlega að ástæðulausu. Skjár einn er t.d. með tæplega helming af sínu efni innlent. Innlent efni Sjónvarpsins utan frétta og tengds efnis er auðvitað miklu minna. Hinsvegar væri eðlilegt hlutfall raunverulegs íslensks efnis í Sjónvarpinu einhversstaðar á bilinu 75-100%, t.d. miðað við BBC sem byggir á nákvæmlega sömu hugmyndafræði og RÚV.

Ef Sjónvarpið vill finna réttlætingu fyrir tilveru sinni liggur hún einmitt þarna. Að íslensk dagskrá verði meginuppistaðan í dagskrá stöðvarinnar. Að Sjónvarpið verði valkostur þeirra sem vilja horfa á íslenskt efni. Þetta kallar auðvitað á meiriháttar uppstokkun stofnunarinnar en um leið fær hún þá sterku sjálfsmynd sem hana svo herfilega vantar.

Um leið á RÚV að fara af auglýsingamarkaði og gefa þannig einkaaðilum svigrúm til athafna, enda algerlega óviðeigandi að ríkið sé að keppa við einkaaðila um auglýsingar meðan skylduáskrift er við lýði.

Á sama hátt á að skylda Sjónvarpið til að láta vinna alla dagskrárgerð sína utanhúss, því auðvitað nær heldur engri átt að ríkið sé að vasast í því sem einkaaðilar geta gert og það yfirleitt miklu betur. Í leiðinni væri við hæfi að skylda aðra handhafa sjónvarpsleyfis til hins sama, að aðskilja dreifingu og framleiðslu til að búa til kröftugan markað fyrir framleiðslu sjónvarpsefnis á Íslandi. Óhætt er að fullyrða að þetta myndi leiða til betra efnis, því í hörðu samkeppnisumhverfi eiga allir miklu meira í húfi og leggja sig þar af leiðandi miklu betur fram.

Vegurinn til framtíðar
Breyta þarf Sjónvarpinu í „útgáfusjónvarp“ samanber bókaútgáfu. Hið ritstjórnarlega vald, það sem máli skiptir, myndi að sjálfsögðu hvíla hjá stöðinni sem og sjálf útsending efnisins, en vinnsla verkefnanna færi fram utanhúss (látum vera að fréttir væru enn unnar innanhúss). Stjórnendurnir hefðu þannig tækifæri til að velja besta fólkið í þau verk sem vinna þarf, fólk sem á allt undir því að standa sig í stykkinu. Þetta myndi að sjálfsögðu virka sem vítamínsprauta inná markað sjálfstæðra framleiðslufyrirtækja og verða áskorun til íslenskra kvikmyndagerðar- og dagskrárgerðarmanna um aukna fagmennsku og framleiðslugæði. Ekki er heldur að efa að starfsmenn Sjónvarpsins yrðu eftirsóttir starfskraftar á þessum markaði enda búa þeir að reynslu og kunnáttu sem nýtast myndi vel.

Til að útlista betur þessar hugmyndir langar mig að taka dæmi um „útgfáfusjónvarpsstöð“ (publishing TV) sem nota mætti að einhverju leyti sem fyrirmynd, einfaldlega vegna þess að hún þykir afar vel heppnuð. Umrædd stöð kallast Channel Four og er staðsett í Bretlandi. Channel Four er líkt og Sjónvarpið stöð í almannaþágu (public service broadcaster). Hún framleiðir nær ekkert eigið efni – ekki einu sinni fréttir. Channel Four fór í loftið 1982 og hefur tekjur sínar eingöngu af sölu auglýsinga (á sama hátt og RÚV ætti eingöngu að hafa tekjur sínar af afnotagjöldum). Stöðinni er uppálagt samkvæmt lögum að bjóða uppá sjónvarpsefni sem fellur að smekk ýmisskonar hópa sem ekki er sinnt af ITV-stöðvunum (sjálfstæðu einkastöðvunum), standa fyrir framsækinni dagskrárgerð og helga hluta dagskrárinnar skólasjónvarpi. Rekstarform stöðvarinnar hefur vakið athygli víða um heim, meðal annars hafa þýskar, franskar og norrænar sjónvarpsstöðvar tekið það upp að mismiklu leyti. Ennfremur hafa ýmsar ITV-stöðvanna í Bretlandi farið að dæmi Channel Four. BBC hefur jafnframt verið að auka hlut sjálfstæðra framleiðenda í dagskrá sinni og þar á bæ hefur verið komið á fyrirkomulagi sem kallast „Producer’s Choice“ og m.a. felur í sér að innanhúss framleiðendur stöðvarinnar láta þjónustudeildirnar gera tilboð í verk til jafns við utanhúss fyrirtæki.

Dagskrá Channel Four þykir með því besta sem boðið er uppá í sjónvarpi almennt. Stöðin hefur haft forgöngu um nýjungar og ferska hugsun í flestum geirum dagskrárgerðar, heimildamyndum, skemmtiþáttum, menningarefni, fréttatengdu efni og síðast en ekki síst leiknu efni. Sem dæmi má nefna að hún hélt breskri bíómyndagerð á floti í vel á annan áratug.

Dagskrárgerðin er byggð á útnefningum (commissions). Þrjár dagskrárdeildir, lista- og skemmtideild, fréttadeild og leiklistardeild, útnefna ákveðna aðila til að vinna verkin. Í fjölmörgum tilvikum koma sjálfstæðir framleiðendur með hugmyndir til stöðvarinnar, sem síðan velur úr. Hver deild ræður yfir ákveðnu fjármagni og plássi í dagskránni. Verktakarnir eru af öllum stærðum og gerðum, allt frá manni með símsvara uppí risafyrirtæki. Að meðaltali eru um 600 fyrirtæki sem vinna dagskrárefni fyrir stöðina á hverju ári. Channel Four hefur því átt einna stærstan þátt í örum vexti og fjölbreytileika sjálfstæðra framleiðenda í Bretlandi – og raunar víðar.

Þessi leið; íslensk dagskrá, útnefning allrar dagskrárgerðar, afnám auglýsinga og ný skipan Útvarpsráðs með fólki sem telst fulltrúar áhorfenda er eina leiðin fyrir Sjónvarpið til að halda velli þegar horft er til framtíðar. Þannig gegnir stöðin best skyldu sinni við áhorfendur. Annars verður krafan um sölu Sjónvarpsins og RÚV stöðugt áleitnari – og röksemdirnar fyrir tilveru stofnunarinnar stöðugt fátæklegri og veikari. Í leiðinni myndi þessi tilhögun skapa frjósamar aðstæður fyrir kröftuga samkeppni á íslenskum sjónvarpsmarkaði.

Það er mín trú að Sjónvarpið standi frammi fyrir tveimur kostum. Annarsvegar að breytast í framsækið fyrirtæki sem speglar líf þjóðarinnar með sannfærandi hætti, hinsvegar að daga uppi sem tröll í hlekkjum fortíðar; það verður kannski virðulegt andlát en fáum harmdauði.

Færðu inn athugasemd

Skráðu umbeðnar upplýsingar að neðan eða smelltu á smámynd til að skrá þig inn:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Breyta )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Breyta )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Breyta )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Breyta )

Tengist við %s