1988 sýndi Sjónvarpið 75 mínútna langa sjónvarpsmynd eftir þá tiltölulega lítt þekktan leikstjóra, Lars von Trier. Myndin; Medea eftir harmleik Evripídesar, var byggð á handriti meistarans Carl Th. Dreyer sem hann hafði skrifað á sjöunda áratugnum en aldrei lánast að fjármagna. Skemmst er frá því að segja að hún hafði sterk áhrif á mig og er satt að segja sú mynda von Triers sem ég held mest uppá enn í dag. Sagan er sett fram með afar spartönskum hætti, myndmálið er expressionískt í anda eldri mynda Dreyers og áferðin er kapítuli útaf fyrir sig. Von Trier mun hafa myndað hana upphaflega á U-matic, hið gleymda trekvart tommu vídeóformat, en síðan fært hana á filmu með því að filma hana beint af sjónvarpsskjá (segir sagan). Útkoman er afar sérstök, draumkennd og loðin. Þá var og eftirminnilegt að von Trier lætur leikarana hvíslast á mest allan tímann, alveg óháð fjarlægðinni milli þeirra. Fyrstu átta mínúturnar má sjá hér:
Fyrir nokkrum mánuðum kom út heildarsafn mynda franska leikstjórans Jacques Demy, mannsins sem gerði, umfram flesta, kvikmyndir um kvikmyndir. Frægastur er hann fyrir Regnhlífarnar í Cherbourg en Lola er uppáhaldið mitt. Hafliði allur kostar aðeins 100 evrur, kjarakaup. Unaðslegt bíó sem hægt er að panta hér.
Það var vel til fundið hjá Sjónvarpinu í gær, 17. júní, að endursýna Íslenska drauminn eftir Róbert Douglas. Þjóðhátíðardagurinn er (að nafninu til) dagur þjóðarsjálfsmyndarinnar og Íslenski draumurinn er miskunnarlaus gegnumlýsing hins íslenska hugarfars. Myndin eldist vel meðal annars vegna þess að hún verður æ sannari eftir því sem frá líður.
Tóti er víða. Væri gerð um hann mynd í dag myndi hann starfa í banka eða í útrásinni. Sagan væri nokkurnveginn eins, sögusviðið pínulítið öðruvísi (flottari dekor, betri bílar…). Og hún gæti til dæmis endað svona:
Hvað vakir fyrir Jóni Kaldal, ritstjóra Fréttablaðsins? Hann talar um að minnka þurfi tortryggni í samfélaginu og sakar Evu Joly um að auka á hana.
Evu Joly?
Skyldu vera einhverjir aðrir en Eva Joly að mati Jóns Kaldal sem hafa skapað tortryggni í samfélaginu? Og hvernig nákvæmlega á að draga úr þessari tortryggni þegar nær allt traust á pólitíkusum og viðskiptajöfrum er horfið? Telur hann að hægt sé að auka traustið með einhverju öðru en að láta verkin tala? Eru kannski einhverjir sérstakir spunameistarar sem hann vill að við förum að trúa á?
The Bad and the Beautiful: Barry Sullivan, Lana Turner, Dirk Powell. Kirk Douglas er í símanum...
Endurnýjaði kynnin við hið síunga meistaraverk Vincente Minnelli, The Bad and the Beautiful frá 1952; sennilega einhverja bestu myndina sem Ameríkanar hafa gert um kvikmyndabransann. Myndin segir frá hinum ófyrirleitna ofurframleiðanda Jonathan Shields og hvernig hann bæði traðkar á helsta samstarfsfólki sínu í Hollywood en gerir það um leið að stjörnum á sínu sviði. Kirk Douglas, Lana Turner, Dick Powell, Barry Sullivan og Walter Pidgeon fara með aðalhlutverkin. Minnelli var flestum í Hollywood fremri í því sem Frakkar kalla mise en scène og verður kannski helst jafnað við Max Ophuls af gömlu meisturunum. Þessir gæjar kunnu einhvernveginn að hafa allt á sínum stað, hvorki of né van. Báðir unnu þeir hinni hálfgleymdu sjönru; dans- og söngvamyndinni. Andrew Sarris sagði Minnelli hafa haft meiri áhuga á fegurðinni en listinni. Sé ekki vandamálið þar…
“Kvikmyndin Ford/Nixon ætti að höfða til allra, sem hafa áhuga á stjórnmálum eða svonefndum drottingarviðtölum í sjónvarpi. Hún er vel gerð í alla staði, enda hefur hún verið tilnefnd til fimm Óskarsverðlauna. Hún snýst meðal annars um efni, sem er ofarlega í huga margra hér á landi um þessar mundir, hvernig stjórnmálamenn horfast í augu við eigin gerðir og axla ábyrgð. (…)
Orðaskipti þeirra Frosts og Nixons um virðingu fyrir lögunum voru í svipuðum dúr og orðaskipti þeirra Helga Seljans og Jóhönnu Sigurðardóttur í Kastljósi á dögunum, þegar hún talaði eins og tilgangur sinn helgaði meðalið og engu skipti, þótt dómari teldi aðferð hennar lögbrot – hún hefði víst átt að gera þetta eins og hún gerði.”
Ókei… en svona í ljósi yfirstandandi hamfara og ferils tveggja síðustu ríkisstjórna; er þetta nú örugglega besta samlíkingin kæri Björn?
“Ég vil frumvarp um persónukjör, „og ég skal heita því að í næstu kosningum fer mitt allkvæði“ (sic) til þess flokks sem berst fyrir því að persónukjör verði tekið upp.”
Í The Purple Rose of Cairo, einni af bestu myndum Allens, kemur Mia Farrow heim til bónda síns, Danny Aiello og segir honum frá myndinni sem hún var að sjá:
“The people were so beautiful. They spoke so cleverly and do such romantic things.” Keep reading →
Sá loksins In Bruges, sem er fyrsta mynd írska leikritaskáldsins Martin McDonagh í fullri lengd, en þess skal þó getið að maðurinn fékk óskar fyrir nokkrum árum fyrir stuttmyndina sína Six Shooter. Í stuttu máli kom In Bruges mér skemmtilega á óvart. Colin Farrell er afburða góður (nefni hann fyrst vegna þess að hann er ekki búinn að vera uppá marga fiska að undanförnu) en Brendan Gleeson og Ralph Fiennes engu síðri. Svo er þetta frábærlega skrifað og sett saman af miklu öryggi. Efniviðurinn er gamalkunnur en virkar samt ferskur og það er afrek útaf fyrir sig.
Um leið og ný ríkisstjórn tekur við völdum standa leiðtogar hennar, gömlu stríðsjálkarnir Jóhanna og Steingrímur, frammi fyrir einstöku tækifæri til að komast í sögubækurnar. Þau eiga einfaldlega að lýsa því yfir að þau muni aðeins sitja fram að vorkosningum og hætta síðan í pólitík.
Ég vil óska þeim Geir Haarde og Ingibjörgu Sólrúnu alls hins besta og vona að þau nái sér sem fyrst af veikindum sínum. Um leið óska ég eftir stjórnmálamönnum með sýn; körlum og konum sem skilja nauðsyn þess að íslenskt samfélag þarf að taka nýjan kúrs og það strax í gær.
Og hvaða kúrs er það? Í rauninni liggur svarið innra með okkur öllum. Við þurfum ekki að vera sammála um alla hluti, en við hljótum að þurfa að sammælast um samfélag sem leitar jafnvægis mótvægisafla, heilbrigðrar togstreitu milli einstaklingsfrelsis og samhjálpar, samfélags þar sem stjórnvöld viðurkenna mikilvægi fjölbreyttra hugmynda og forðast einsleitni.
Heimurinn stefnir í kreppu. Í grunninn er það vegna of mikillar hugmyndalegrar einsleitni; þeirrar hugmyndar að fjármagninu eigi að sleppa lausu án frekari afskipta. Gallar þeirrar hugmyndar hafa komið áþreifanlega í ljós. Það þýðir þó engan veginn að afneita eigi frjálsum markaði – þvert á móti hljóta raunverulegt viðskiptafrelsi og raunveruleg frjáls samkeppni að vera meðal lykilatriða fúnkerandi samfélags. En það segir okkur – enn einu sinni – að forðast beri ofríki einsleitrar hugmyndafræði, hverju nafni sem hún nefnist.
Okkar vandamál eru jafnvel ýktari vegna þess forna kerfis sérhagsmuna, valdasamþjöppunar og kunningja-hyglunar sem kæft hefur eðlilega og frjálsa samkeppni um bestu hugmyndirnar og besta fólkið. Tilhneigingin til einsleitni, valdaþjöppunar og fákeppni er okkar versti óvinur.
Framkvæmd hinnar íslensku einkavæðingar – eins þörf og hún var – hefur misheppnast herfilega. Ekki mun duga að lappa uppá kerfið, það þarf að núllstilla og byrja uppá nýtt á forsendum almannahagsmuna. Það er mannlegt að ríghalda í afneitunina, troða marvaðann í von um kraftaverk, reyna að bjarga einhverju úr rústunum. En nú er nóg komið. Kosningar einar og sér munu ekki leysa vandann.
Stjórnlagaþing og endurnýjun stjórnarskrár er fyrsti áfanginn að nýja Íslandi; samfélagi sem trúir á samspil mótvægra krafta og hið skapandi ferli tilrauna, mistaka og endurbóta.
Við þurfum opið samfélag með ákveðnu grunn öryggisneti, þar sem skýrar leikreglur hvetja til sköpunar og frumkvæðis; samfélag sem deilir ekki endilega sameiginlegri pólitískri sýn, en skilur mikilvægi flókinna þróunarferla á borð við vísindarannsóknir, samkeppni, listræna tjáningu og tækniuppgötvanir; samfélag sem skilur að útkoman er ekki fyrirfram gefin, en um leið undir okkur komin.
Ég held að fólk með þessi viðhorf sé að finna í öllum flokkum og mjög víða út um allt samfélagið. Það má þekkja það á því að það óttast ekki framtíðina og getur ekki beðið eftir að fá að leggja hönd á plóg.
Skrapp niðrá Austurvöll um sjöleytið til að tékká stemmningunni. Alþingishúsið var þakið bleikum slettum, óeirðalöggur stóðu keikar við framhlið hússins, eldar loguðu hjá styttu Jóns Sigurðssonar, hverskyns bumbur barðar. Spenna í loftinu en samt allt með frekar kyrrum kjörum.
Var með myndavélina með mér en gleymdi batteríinu. Um svona uppákomu hefur verið ort:
“Við hefðum tekið myndir en höfðum engan kubb,
sönnunargagnið er astraltertugubb.”
Í dag tekur Barack Obama við embætti forseta Bandaríkjanna. Á þessum efnilega manni hvíla væntingar af tröllaukinni stærðargráðu. Hann er nokkurnveginn nýkominn af götunni en honum er ekki aðeins ætlað að leiða áttavillta þjóð frá villu síns vegar; vegna aðstæðna hvílir einnig á honum sú krafa að verða eitt af stærstu nöfnunum í sögu embættisins. Á sama tíma blasa við honum vandamál af áður óþekktri stærðargráðu. Verður hann maðurinn sem hefur Ameríku til vegs og virðingar á ný (og þá meina ég síst af öllu það sem populistinn Reagan sagði: “Let’s make America great again” – sjáið nú hvert sú snjalla hugmynd hefur leitt þá), eða sá sem fær það hlutverk að stýra endalokum stórveldisins?
Hver vegur frá Hriflu...
S.l. sunnudag tók Sigmundur Davíð Gunnlaugsson við embætti formanns Framsóknarflokksins. Á þessum efnilega manni hvíla væntingar af tröllaukinni stærðargráðu. Hann er nokkurnveginn nýkominn af götunni en honum er ekki aðeins ætlað að leiða áttavilltan flokk frá villu síns vegar; vegna þess að hann er nýr, ferskur og kemur vel fyrir, þarf hann skjótlega að sanna fyrir þjóðinni allri að hann ætli ekki í gamla framsóknarfarið, heldur starfa með almannahagsmuni að leiðarljósi. Óhætt er að segja að við honum blasi vandamál af áður óþekktri stærðargráðu. Verður hann maðurinn sem hefur Framsóknarflokkinn til vegs og virðingar (raunverulega) eða sá sem fær það hlutverk að stýra endalokum þessa fyrrum stórveldis?
Það verður afar forvitnilegt að fylgjast með Obama. En það verður líka forvitnilegt að sjá Sigmund láta til sín taka. Þetta er í fyrsta skipti í okkar stjórnmálasögu sem lítt þekktur maður án pólitískrar reynslu verður formaður stjórnmálaflokks og það næstum uppúr þurru. Þetta verður eldskírn; hann mun ekki fá langan tíma til að sanna sig. Slíkir eru tímarnir.
Í gegnum fjölskyldutengsl, fréttamennsku og menntun sína hefur hann væntanlega fengið nasasjón af pólitíkinni. Ég skynja hjá honum ástríðu, metnað og löngun til að gera gagn. En hans bíða einnig pyttir hálfsannleikans, spunans, paranojunnar, baktjaldamakksins, málamiðlananna, vonbrigðanna, hrossakaupanna, populismans, persónulegu árásanna og hnífsstungnanna.
...er vegurinn heim.
Í heimildarmynd minni um Jónas frá Hriflu, Sjö sverð á lofti í senn, sem ég gerði ásamt Elíasi Snæland fyrir Sjónvarpið 1989, minntist Albert Guðmundsson fundar þeirra á Hótel Sögu, skömmu fyrir andlát Jónasar. Hann var eitthvað niðurdreginn og þegar Albert innti hann eftir því, svaraði Jónas:
Það vantar ekki að þetta breska búningadrama sé áferðarfallegt. En því miður varla mikið meira. Grunar að þetta eigi að vera stór saga um mikil örlög – rámar t.d. óljóst í þáttaröðina sem þykir ein sú merkilegasta sem Bretar hafa gert – og er þá af mörgu góðu stöffi að taka. Aðalpersónan, alþýðupiltur sem gengur inní heim hefðarfólksins, er hinsvegar lítt áhugaverð og þar sem frásögnin grundvallast á pilti fer þetta allt fyrir lítið. Sennilega of samþjappað verk, þarf að tékka á seríunni.
